به مناسبت روز کارمند ، چالشهای نظام اداری و کارمندی

کارمندان و کارکنان دولت

همه ساله در هفته دولت روز ۴ شهریور به روز کارمند اختصاص می یابد و در این روز به منظور تجلیل از کارگزاران دولت جمهوری اسلامی و ارج نهادن به خدمت، با تبیین ملاک های انتخاب، کارمندان نمونه به عنوان نمایندگان خیل عظیم کارکنان نظام در اقصی نقاط کشور، انتخاب و مورد تشویق و تقدیر قرار می گیرند.

کارمند کسی است که به ازای انجام کار فکری در دستگاهی اداری، حقوق دریافت می‌کند و بناست که به طور درازمدت اشتغال داشته باشد. کارمندان به دو بخش کارمندان دولتی و کارمندان خصوصی تقسیم می‌شوند. ویژگی‌های خاص کارمندان، کارمندان بخش خصوصی را از کارمندان بخش دولتی و این دو قشر را از طبقهٔ کارگر جدا می‌کند. وضعیت مادی کارمندان و منزلت اجتماعلی آنان (هم دولتی و هم خصوصی) با تحولات اقتصادی و اجتماعی نوسان دارد.

به گزارش هم رده، کارمندی در مفهوم جدید با رشد سرمایه‌داری و پس از انقلاب صنعتی شکل گرفت. دانشگاه‌های غرب که تامین‌کنندهٔ نیاز جریان تولید صنعتی بودند تربیت کارمندان را بر عهده گرفتند. جامعه‌شناسان مارکسیستی اصولاً قائل به وجود قشری به نام کارمند نیستند و جامعه را به دو طبقهٔ کارگر و سرمایه‌دار تقسیم می‌کنند. اما جامعه‌شناسان سرمایه‌داری قشر کارمند را یکی از طبقات چندگانه می‌دانند که از طبقات متوسط است.

تاریخچه پیداش شغل کارمندی

منشاء پیدایش کارمندان دولتی را باید در دربارها جستجو کرد که پادشاهان افراد خاصی را که دارای مهارت‌های لازم بودند بطور درازمدت -در قالب مزد زمانی- استخدام کردند، و آنان را به نظام ارزشی خود وفادار ساختند. با جایگزینی حکومت‌های جمهوری به جای پادشاهی، این کارمندان باید علاوه بر داشتن مهارت‌های لازم، وفاداری خود را به نظام حکومتی نیز آشکار می‌ساختند.

اما در خصوص کارمندان خصوصی، پس از انقلاب صنعتی بنگاه‌های تولیدی به افرادی که به شکل پیوسته در خدمتشان باشد نیازمند شدند و چنین کسانی را استخدام کردند. رفته‌رفته با تقویت این نیاز، ملاک‌ها و معیارهای پذیرش سخت‌تر می‌شد. تا اینکه موسسات آموزشی به مرکزی برای آموزش دانش‌های لازم به منظور ورود به مشاغل تبدیل شدند تا جایی که بیش‌تر افرادی که در پی شغل کارمندی بودند به این موسسات رجوع می‌کردند و پس از تحصیل و بدست آوردن مدارک لازم، برای استخدام مراجعه می‌کردند.

با گسترش جامعه صنعتی شمار کارمندان نسبت به کارگران به سرعت افزایش یافت، تا جایی که کارمندان به اهمیت اجتماعی، سیاسی و اقتصادی قابل توجهی رسیدند و علاوه بر دریافت حقوق مناسب، به پست‌های اجرایی متناسب رسیدند.

جایگاه کارمند در اسلام

در اسلام، منزلت اجتماعی به عنوان موهبت و امانت الهی در اختیار کارمندان و کارگزاران قرار می گیرد تا برای رفع محرومیت ها و گرفتاری ها از امور جامعه به کار گرفته شود. از این رو، امام علی علیه السلام به یکی از کارگزاران خود چنین می گوید: «کاری که به عهده توست، طعمه نیست، امانتی است که بر گردنت نهاده اند.»

بنابراین، اگر کارمندان و کارگزاران نظام اسلامی با انگیزه های الهی، امانت داری و خدمت رسانی به مردم در جایگاه خود قرار گرفته اند، باید شکرگزار پروردگار بزرگ باشند؛ زیرا در جایگاهی هستند که می توانند خاطری را شاد کنند، غمی را بزدایند، بی پناهی را پناه دهند و مظلومی را یاور باشند و به این ترتیب، زمینه رشد و تعالی خود را فراهم سازند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره می فرماید: «وقتی خداوند برای بنده ای نیکی خواهد، حاجت مردم را در دست او قرار می دهد».

مشکلات نظام اداری

روز کارمند بیش از آنکه از جهت فرمایشی و شعاری حائز اهمیت باشد فرصتی است مناسب برای تبیین جایگاه و رفع مشکلات کارمندان. از آنجا که کارمندان با دلسوزی و حسن نیت وقت خود را صرف خدمت به مردم و نظام می کنند دولت باید توجه ویژه ای نسبت به آنان مبذول دارد و با طراحی برنامه های صحیح بیشترین استفاده را از این نیروی صادق و زحمتکش جهت پیشبرد اهداف خود ببرد.

بزرگترین مشکل نظام اداری در کشور ما که متأثر از وضعیت کلی جامعه است، حاکمیت نداشتن یک فرهنگ صحیح میان مدیران، کارکنان و ارباب رجوع است. اگر بررسی های لازم انجام شود شاید نمونه های بسیاری از رفتارهای غیر منطقی و نامعقول در سطح ادارات خود را نشان دهد.

بعنوان نمونه وقتی شخصی برای امضای پرونده ای وارد یک اداره می شود منشی رئیس می گوید: آقای رئیس تشریف ندارند، جلسه هستند، مأموریت هستند، کاری فوق العاده پیش آمده و هزار دلیلی که به هر حال فرقی برای ارباب رجوع نمی کند چون کار او انجام نمی شود. در اینجا حاضر نبودن فرد انجام دهنده کار در مواقع ادرای و مراجعه ارباب رجوع نوعی تخلف از مقررات و قوانین به حساب می آید که در جای خود قابل پیگیری است. در اینجا باید اذعان داشت که در یک نظام اداری متحول، متوازن و سالم نباید مدیران و یا افراد مسئول انجام کار در ساعات اداری و زمانی که ارباب رجوع برای انجام کار به محل وظیفه آنان مراجعه می کنند، در محل حود حاضر نباشند.

در اینکه در مجموع کارمندان برای تحقق اهداف دولت تلاش می‌کنند، جای هیچ تردیدی نیست ولی در هر حال باید گفت این افراد در بخشی کار می‌کنند که به شدت ناکاراست و این ناکارایی بر اقتصاد کلان سایه انداخته است.

دلیل این ناکارایی به آسیب‌های ساختاری و مدیریتی برمی‌گردد. آسیب‌های ساختاری از این بابت که ساختار نظام اداری، وارداتی است و نه آسیب‌ها و نه راه‌حل‌ها، زاییده این نظام نیستند. به همین دلیل‌ بیش از یک دهه است که رهبری‌ خواستار تحول در ساختار علوم انسانی هستند. تا این تحول انجام نشود، مشکلات ساختاری نظام اداری از بین نخواهد رفت. بر اساس مطالعات ادوارد دمینگ ۸۵ درصد از مشکلات، سیستمی و ناشی از ساختار نامناسب است. آسیب دیگری که عامل ناکارایی بخش دولتی است و قابل بحث است، آسیب‌های مدیریتی است.

باید پذیرفت که آنچه باید، انجام‌نشده و همه اقدامات انجام‌شده جهت حل مشکلات نظام اداری محدود به چند آیین نامه، بخشنامه و بعضا آمارهای دلخوش‌کننده بوده است. به بیان دیگر مشکلات به درستی مدیریت نشده است. چه‌بسا اگر شده بود، مبهوت ارقام فساد اداری یقه‌سفیدها که با نرخ بسیار بالاتری از نرخ تورم رشد یافته است، نبودیم. البته اینکه همه اتهام‌ها فقط به مدیریت‌ها نسبت داده شود، درست نیست.

نظام مدیریت دولتی

امروزه نظام مدیریت دولتی، مدیریت مشارکتی است و علاوه بر مدیران، کارکنان نیز سهم بسزایی در اداره امور سازمان‌ها دارند. مهم‌ترین ویژگی‌ای که کارمندان باید داشته باشند، بلوغ اداری است؛ همان که امروزه از آن‌ با عنوان کارمندان بهره‌ور یاد می‌شود. هر کارمند باید مولد و مروج بهره‌وری باشد. بهره‌وری یعنی حرکت در جهت اقتصاد مقاومتی، استفاده بهینه از منابع و جلوگیری از اتلاف منابع، دستیابی به بیشینه نتایج واقعی و ملموس، تلاش در جهت مقررات‌زدایی، مبارزه با فساد اداری و در یک کلام‌ همه مطلوب‌های نظام اداری. لذا باید این روز را به همه کارمندانی که برای تحقق یا بهبود بهره‌وری در تلاشند، تبریک گفت.

جایگاه کارمند در نظام اداری

شهید رجایی در اسفند ماه ۱۳۵۹ در مورد کارگزاران گفت « باید مغزهای خود را از اینکه تنها مستخدم دولت باشیم و پشت میز بنشینیم، خالی کنیم و برگردیم به اینکه انسانیت ِانسان در رابطه با کار به وجود می‌آید و انسان می‌تواند به وسیله کاری که انتخاب می‌کند، خالق خود باشد»

روز کارمند از این نظر مهم است که فرصت مناسبی برای تبیین جایگاه و رفع مشکلات کارمندان است از آن جا که کارمندان با دلسوزی و حسن نیت وقت خود را صرف خدمت به مردم و نظام می‌کنند، دولت باید توجه ویژه‌ای نسبت به آنان مبذول دارد و با طراحی برنامه‌های صحیح بیشترین استفاده را از این نیروی صادق و زحمتکش برای پیشبرد اهداف خود ببرد.

امام على (ع) در نامه خود به مالک اشتر، خطاب به همه دولت‌مردان اسلامى درباره تکبر و غرور ریاست چنین هشدار مى‌دهد، « اگر با مقام و قدرتى که دارى، دچار تکبر و یا خود بزرگ‌بینى شدى به بزرگى حکومت پروردگار که برتر از توست بنگر که تو را از آن سرکشى نجات مى‌دهد و تندروى تو را فرو مى‌نشاند و عقل و اندیشه‌ات را به جایگاه اصلى باز مى‌گرداند».

به این مطلب امتیاز دهید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.